world

Historia wykluczania Żydów ze społeczeństw europejskich

ensignlp.nfo-o-354e.jpgNIGDY WIĘCEJ nr 18,

Katarzyna Meroń

Żydzi w trakcie historii swojego narodu żyli w różnych społecznościach i nie­rzadko społeczności te były im nieprzychylne. Niechęć ta miała wielorakie podłoże. Powodowana była czynnikami: religijnymi (antyjudaizmem), poli­tycznymi, społecznymi, ekonomicznymi czy kulturowymi. Omówię jedynie te czynniki, które, w mniejszym lub większym stopniu, wiążą się z religią. Wy­bór nie jest przypadkowy, gdyż to właśnie uprzedzenia religijne mają najdłuż­szą historię i w niektórych środowiskach są żywe do dnia dzisiejszego.

W poniższych rozważaniach sło­wo wykluczenie rozumiane jest w najszerszy możliwy sposób. Oznacza ono: stwarzanie trud­ności w relacjach międzyludz­kich, ośmieszanie członków wspólnoty, przypi­sywanie im pejoratywnych cech, tworzenie odseparowanych dzielnic i gett, uniemożliwianie brania udziału w życiu społecznym, agresję fi­zyczną, zagrożenie zdrowia czy nawet życia.

Źródła antyjudaizmu można znaleźć już w antyku. Żydzi byli prześladowani jako wy­znawcy jednego boga, podczas gdy dominują­cym wówczas poglądem byt politeizm. Zarzu­ty wobec Żydów można znaleźć w Starym Te­stamencie, w Księdze Estery, w której to dostoj­nik królewski Haman namawia króla Asweru-sa do wytępienia narodu żydowskiego powołu­jąc się na wszechobecność Żydów, ich izolację i przekonanie o wyjątkowości oraz lekceważe­nie praw politycznych. Całkowicie niezrozu­miałe praktyki religijne Żydów byty dla pogan powodem kpin. Obrzezanie stanowiło wymyśl­ny kaprys, szabat interpretowano jako dzień bezczynności (niekiedy przedstawiano także jako dzień postu), a powstrzymywanie się od spożywania mięsa wieprzowego nasilało jesz­cze bardziej izolację Żydów od pogan.

W pierwszych wiekach chrześcijaństwa sto­sunki pomiędzy wyznawcami judaizmu i Chrystusa układały się w miarę poprawnie. Oddalanie się obu religii miało swoje źródło w nieuznawa­niu przez Żydów Jezusa Chrystusa jako Mesja­sza. Kolejnym powodem byt fakt, że duża licz­ba pogan przyjmowała chrześcijaństwo i czy­niła z niego religię dominującą, a Żydzi czu­li się izolowani. Jedną z pierwszych i najbardziej żywotnych przyczyn wykluczania Żydów było postrze­ganie ich jako winnych śmierci Jezusa Chrystu­sa. Na potwierdzenie prawdziwości tego prze­konania powoływano się na Ewangelię św. Ma­teusza. Kiedy Piłat obmywa ręce, odpowiedzialność za śmierć Chrystusa przyjmują żydowscy kapłani wypowiadając słynne zdanie: „Krew je­go na nas i na dzieci nasze”.

Nieszczęścia i klęski, które dotknęły Ży­dów (np. zdobycie Świątyni Jerozolimskiej przez Rzymian w 70 roku), byty interpretowa­ne jako kara za ukrzyżowanie i odrzucanie zbawczej misji Chrystusa. Przekonanie o słusz­ności zarzutu bogobójstwa potwierdzali wy­bitni Ojcowie Kościoła.

  • W III wieku Orygenes z Aleksandrii w komentarzu do Ewangelii obarczył wszystkie pokolenia żydowskie winą za śmierć Chrystusa.
  • Św. Augustyn przedstawiał Żydów jako „lud-świadek, lud-ukarany”, któ­rego zadaniem jest świadczenie o Chrystusie, ale który jest na niższym hierarchicznie miej­scu niż chrześcijanie. Oskarżenie o zamordo­wanie boga stało się jedną z podstaw antyjudaizmu ludowego w średniowieczu i wiekach na­stępnych, a także było usprawiedliwieniem wie­lu antyżydowskich wystąpień.
  • Edykt mediolański z roku 313 wprowadzał wolność wyznania w całym Cesarstwie Rzym­skim. Od tej pory chrześcijanie mogli bez żad­nych przeszkód wyznawać swoją religię. Wola odróżnienia się i obawy przed prozelityzmem żydowskim są wytłumaczeniem dla działań, ja­kie podjął Kościół chrześcijański począwszy od wieku IV. Na kolejnych soborach ustanowiono
  • zakaz małżeństw mieszanych (Elwira, 306 rok),
  • wspólnego obchodzenia Paschy (Antiochia, 341 rok), 
  • przestrzegania szabatu czy przyjmowania prezentów od Żydów (Laodicea, 350 rok).
  • Autorytet Kościoła został wsparty przez władze świeckie. Żydzi zostali pozbawieni prawa zajmowania państwowych urzędów, służe­nia w armii, wznoszenia synagog.
  • Najpełniejszy zbiór antyżydowskich praw został ustano­wiony przez cesarza Teodozjusza i opubliko­wany w kodeksie z 438 roku. 
  • Ustawodawstwo antyżydowskie ostatecznie skodyfikował cesarz Justynian, dając tym samym wzorzec zakazów powielanych w średniowieczu.

We wczesnym średniowieczu przedstawi­ciele społeczności żydowskiej spotykali się ze względną tolerancją ze strony znacznie liczniejszych chrześcijan. Władcy nadawali im przywileje, rozumiejąc korzyści gospodarcze płynące z ich działalności, jednak zawsze dbali o ścisłą izolację Żydów od chrześcijan.

Znacz­ne pogorszenie tych relacji nastąpiło w epoce wypraw krzyżowych, kiedy to Żydów przedsta­wiano jako pomocników muzułmanów. Spo­wodowało to wiele antyżydowskich wystąpień. W 1096 roku, po wezwaniu do pierwszej wy­prawy krzyżowej, wybuchły krwawe zamieszki w okolicach Renu. Następnie odnotowano roz­ruchy w Spirze, Wormacji, Kolonii, Ratyzbonie i Pradze. Podczas drugiej wyprawy do walki z Żydami namawiał największy autorytet ówcze­snej Europy opat Cluny, Piotr Czcigodny, któ­ry argumentował, że nie trzeba jechać do Zie­mi świętej skoro niewierni (Żydzi) są na miejscu i są po tysiąckroć bardziej winni śmierci Chry­stusa’0. W tym czasie Żydzi ze strachu sami de­cydowali się na izolację i tworzenie własnych dzielnic. Prześladowania wzmacniały w nich poczucie odrębności i jedności zarazem.

Według przekazu Ademara z Chabannes, w wieku XIV w Tuluzie praktykowano liturgiczną kolafizację (od gr. policzek). Praktyka ta po­legała na policzkowaniu Żyda przed drzwiami katedry w Wielki Piątek, jako wyraz ekspiacji za śmierć Chrystusa”. Podczas Wielkiego Tygo­dnia Żydzi byli także często obrzucani błotem i kamieniami.

Dopiero Sobór Watykański II w wydanej w 1965 roku deklaracji Nostra aetate uwolnił naród żydowski od odpowiedzialności zbioro­wej i stwierdził, że śmierć Chrystusa była do­browolnym aktem, podjętym przez Syna Boże­go dla zbawienia człowieka.

W pierwszych stuleciach chrześcijaństwa ogromne kontrowersje wywoływał temat obecności Chrystusa w opłatku eucharystycz­nym. Doktryna transsubstancjacji (od tac. prze­istoczenie) została przyjęta dopiero na IV Sobo­rze Laterańskim w 1215 roku, a konsekrowane hostie byty od tego czasu czczone publicznie. Jeszcze większego znaczenia nabrała hostia po ustanowieniu w 1264 roku przez papieża Urba­na IV święta Bożego Ciała. Pierwotnym celem rzekomego bezczeszczenia hostii przez Żydów było odtwarzanie aktu ukrzyżowania Chrystu­sa; w podaniach najczęściej wymienianą tortu­rą jest kaleczenie opłatka gwoźdźmi oraz prze­bijanie nożami.

Żydzi, jako pomocnicy diabła, działający na rzecz zagłady cywilizacji chrześcijańskiej oskarżani byli także o wykorzystywanie hostii dla celów magicznych. Krew tryskająca z opłat­ka miała służyć Żydom do usuwania foetor ju-daicus (kategoria średniowieczna – specyficzny „zapach żydowski”, całkowicie odmienny od „woni świętości”, jaką roztaczać mieli chrześci­janie – dop. red.), leczenia chorób, sporządza­nia eliksirów czy upiększania policzków bla­dych kobiet.

W typowej wersji oskarżenia o bezczesz­czenie hostii historia jest następująca: Żyd przekupuje chrześcijanina, by ten mu dostarczył ho­stię, a następnie kaleczy ją na wiele wymyślnych sposobów. Z opłatka tryska krew Chrystusa, po czym ma miejsce cud (Żyd zostaje spa­raliżowany, traci mowę etc). Następnie wino­wajca zostaje schwytany i stracony, czemu to­warzyszą szyderstwa i brutalne działania lokal­nego motłochu. Były w tym pewne elemen­ty rzeczywiste – współczesna nauka wykazała bowiem, że istnieje pewien szczególny rodzaj bakterii (w 1872 roku nazwany Micrococcus prodigiosus), który bardzo łatwo rozwija się na opłatkach i wytwarza krwistoczerwony barw­nik, co interpretowano jako prawdziwą krew Chrystusa. Jeżeli nawet zbrodnię przypisywa­no konkretnym osobom, konsekwencje ponosi­ła zazwyczaj cała społeczność żydowska. Wiązało się to z przekonaniem, że oskarżony byt je­dynie wysłannikiem grupy’.

Oskarżenia takie byty dla gmin żydowskich niezwykle niebezpieczne także z powo­du wiary chrześcijan, że przestępstwo przeciw­ko hostii jest skierowane bezpośrednio przeciw­ko Bogu ukrytemu w eucharystii, za co kara gro­ziła całej ludzkości’.

Liczne są opowieści o fizycznych napa­ściach na procesje z najświętszym sakramen­tem. Dla zabezpieczenia hostii podejmowano oficjalne środki. Już w 1267 roku Sobór Wie­deński nakazał Żydom zamykać się w domach i ryglować okiennice na dźwięk dzwonków ogłaszających taką procesję. Żydom nie wolno było się zbliżać do eucharystii. Nakaz ten był surowo egzekwowany i paradoksalnie chronił Żydów przed mottochem.

Pierwszy znany przypadek oskarżenia o bez­czeszczenie „ciała Pańskiego” wydarzył się w ro­ku 1243 w Belitz koto Berlina. Wtedy wszyscy Ży­dzi z miasta zostali spaleni. Ostatni poważny wy­padek zdarzył się już w samym Berlinie w 1510 roku, kiedy stracono 28 Żydów. Jednak jeszcze w 1836 roku w Rumunii zanotowano wypadek publicznego oskarżenia o profanację hostii’.

Ze wszystkich zarzutów wysuwanych prze­ciwko Żydom bodajże największy roz­głos zyskało oskarżenie o mord rytualny. Naj­ogólniej rzecz ujmując, oskarżenie to dotyczy uzyskiwania krwi chrześcijańskiej przez Ży­dów dla celów wypieku macy na święto Pe-sach (Paschy).

W starożytności oskarżenia takie nie byty rzeczą nadzwyczajną, a winą nie byli obarczani jedynie Żydzi. Paradoksalnie także chrześcijan oskarżano o zabijanie i składanie w ofierze ma­łych dzieci. Jednym z najdawniejszych oskar­żeń o mord rytualny jest świadectwo przed­chrześcijańskiego autora Demokritosa z V-IV wieku p.n.e., który twierdził, jakoby Żydzi raz na siedem lat składali w ofierze cudzoziemca i rozcinali jego ciało na kawałki podczas ceremonii w Świątyni Jerozolimskiej.

W XII wieku mordy rytualne nie miały wie­le wspólnego z żadnym z żydowskich świąt. Wierzono, że Żydzi kradną dzieci chrześcijań­skie, by najczęściej podczas Wielkiego Tygo­dnia krzyżować je w celu odtworzenia śmier­ci Chrystusa i wyszydzenia religii chrześcijań­skiej. Jedna z pierwszych takich relacji została poświadczona przez Theobalda z Canterbury i dotyczyła sprawy znalezienia w lesie w Nor­wich (Anglia) w 1144 roku ciała chłopca Wil­liama, z wyraźnymi śladami po ukrzyżowaniu. Innym wytłumaczeniem było istnienie tajnej or­ganizacji rabinów, która zajmowała się porywa­niem i zabijaniem dzieci chrześcijańskich, a na­stępnie rozprowadzaniem ich krwi po okolicz­nych wspólnotach żydowskich. Wiele występ­ków i zbrodni przypisywano członkom tej mi­tycznej organizacji.

W rozpowszechnianiu oskarżeń dużą rolę należy przypisać duchownym, którzy często tworzyli miejsca kultu religijnego przy grobach rzekomo zamordowanych przez Ży­dów ofiar. W wieku XIII do oskarżeń o po­rwania dodano motyw krwi i zaczęto kojarzyć mord rytualny z obrzędem Paschy. Przekona­nie, że krew chrześcijańska używana jest do wypieku macy, pojawia się dopiero w wieku następnym. W niektórych podaniach wymie­nia się także inne organy ciała (zwłaszcza ser­ce, wątrobę czy głowę), których Żydzi mają rze­komo używać podczas celebracji świąt.

Liczne oskarżeńia przeciwko Żydom skłoni­ły niemieckiego cesarza Fryderyka II do zwrócenia się do żydowskich uczonych o opinię. We­dług niektórych źródeł bezpośrednią przyczy­ną prośby Fryderyka II byty wypadki w Fuldzie w 1235 roku, gdzie za rzekome morderstwo pięciu synów młynarza stracono 34 Żydów. Eks­perci orzekli, że zarówno Stary Testament, jak i prawo żydowskie zakazuje kalania się przez Żydów krwią zwierzęcą, nie wspominając już o ludzkiej. Ani obszerność oświadczenia, ani wydana przez cesarza złota bulla nie wpłynę­ły znacząco na opinię publiczną. Znane są tak­że dokumenty papieskie wydawane w celu za­żegnania oskarżeń kierowanych przeciwko Ży­dom. W 1247 została wydana przez papieża Innocentego IV bulla oddalająca fałszywe podej­rzenia o dzielenie się sercem zabitego dziecka przez Żydów, a bulla z 1253 roku wprowadzała zakaz oskarżeń o spożywanie krwi podczas ob­rzędów. Mimo wielu dokumentów wydanych w obronie Żydów przez najwyższych urzędni­ków Kościoła, niższe duchowieństwo i lokalna ludność nie ustawały w wykluczaniu wyznaw­ców judaizmu z życia publicznego’.

O tym jak żywy jest przesąd dotyczący mor­du rytualnego, pisze w swojej pracy Joanna Tokarska-Bakir. Jej najnowsze badania są związa­ne z katedrą w Sandomierzu, gdzie znajduje się obraz autorstwa Karola de Prevot z XVIII wie­ku pokazujący rzekomy mord rytualny, a wiara w prawdziwość przedstawionej sceny jest nadal aktualna’.

Żydzi byli posądzani o kontakty z szatanem oraz działalność w jego służbie w celu znisz­czenia chrześcijańskiego świata. W świadomo­ści ludowej przesąd ten byt wzmacniany poprzez kreowanie demonicznego obrazu Żyda. Byt on przedstawiany jako postać przygarbiona, wspar­ta na kosturze lub kiju (symbol diaspory i bycia wiecznym tułaczem), z haczykowatym nosem i płomiennymi oczami. Takiego pojmowania Ży­da dopełniały świńskie uszy i ogon.

Wizerunek taki byt utrwalany w opowie­ściach, literaturze i malarstwie. Podczas klęsk ży­wiołowych i epidemii Żydów oskarżano o zatru­wanie studni i roznoszenie zarazy w celu wynisz­czenia wyznawców Chrystusa. Prześla­dowania Żydów podczas epidemii czar­nej śmierci (cholery) byty wielokrotnie dotkliwsze niż w czasie wypraw krzy­żowych.

Demoniczne wyobrażenia o Ży­dach sprzyjały ich izolacji. Przykład może tutaj stanowić nakaz noszenia przez nich okrągłej żółtej taty na ubra­niu. Robert Ulysse interpretuje tę tatę jako hostię, emblemat chrześcijaństwa, której Żydzi nie chcieli przyjąć do ser­ca, więc są zmuszeni do noszenia jej na ubraniu. W literaturze przedmiotu moż­na znaleźć także informacje o fragmen­tach czerwonego filcu przyczepianego do piersi i pleców Żydów, a także o spiczastych kapeluszach. Wprowadzenie odmiennego stro­ju dla Żydów zostało zatwierdzone przez IV So­bór Laterański, ten sam, na którym uznano dogmat transsubstancjacji’. Takie wizualne wy­różnienie miało na celu nie tylko ich poniżenie, ale także zapobiegało przypadkowym kontak­tom pomiędzy Żydami i chrześcijanami.

Formą wykluczenia byty także wypędzenia Żydów z ich miejsc zamieszkania. W 1182 Ży­dzi zostali wypędzeni z Francji, a w 1290 król Edward I wypędził ich z Anglii. Najsłynniejsze jest jednak wygnanie Żydów sefardyjskich za­mieszkujących Hiszpanię, które nastąpiło w roku 1492.

Wrogiego nastawienia do Żydów nie zmie­niła ani reformacja, ani kontrreformacja. Marcin Luter, który początkowo chciał zjed­nać sobie Żydów i śmiało głosił, że Chrystus też byt Żydem, kiedy tylko wyznawcy judaizmu nie spełnili jego oczekiwań, zaczął ich krytykować. W wydanym przez niego pamflecie pt. O Żydach i ich kłamstwach można dopatrzyć się znamion nowożytnego antysemityzmu. Nawoływał on bo­wiem do spalenia synagog, zniszczenia ksiąg ży­dowskich oraz umieszczenia Żydów w stajniach, co stało się rzeczywistością w niezbyt dalekiej przyszłości’.

Kontrreformacja traktowała Żydów na równi z protestantami. Papież Paweł IV, zwany „biczem na Żydów”, w 1555 roku wydał bullę, w której zostały określone warunki utworzenia w Rzymie getta dla Żydów. W dokumencie tym, oprócz na­kazu wytyczenia oddzielnego miejsca zamiesz­kania dla Żydów, znajdują się zakazy zatrudnia­nia chrześcijańskiej służby, leczenia chrześcijan przez Żydów oraz liczne rozporządzenia ograni­czające handel’9. Niebawem system gett rozcią­gnął się na wszystkie miasta na ziemiach należą­cych do Państwa Kościelnego.

W marcu 1998 roku watykańska Komisja do spraw Kontaktów Religijnych z Judaizmem wydała oświadczenie, które dotyczyło odpo­wiedzialności Kościoła za Holokaust. Komi­sja stanęła na stanowisku, że – pomimo iż Za­głada dokonała się w krajach o długiej trady­cji chrześcijańskiej – Holokaust nie ma związ­ku ze sposobem odnoszenia się chrześcijan do Żydów, a jest wynikiem skrajnie nacjonalistycz­nych ideologii i ruchów politycznych, jakie wy­kształciły się w XIX wieku. Jednocześnie w do­kumencie tym potępiono antyjudaizm i antyse­mityzm, a także wyrażono prośbę o przebacze­nie wszelkiego zła wyrządzonego Żydom przez chrześcijan.

Jeśli nawet Kościół katolicki nie ponosił bezpośredniej odpowiedzialności za Holokaust, którą jednocześnie, nie bez racji, obarcza nazi­stów, a także za antysemityzm wieków nowożytnych, to trudno zaprzeczyć, że właśnie anty-judaizm i wszelkie przejawy wykluczające Ży­dów z centrów społeczności przygotowały, być może bezwiedne i przypadkowo, sprzyjający grunt pod największą tragedię cywilizacji eu­ropejskiej, zaprzeczającą wszelkim wartościom leżącym u jej podstaw.

Z drugiej strony, nie można nie dostrzegać licznych aktów ekspiacji podejmowanych zarówno przez Ojców Kościoła, jak i Episkopa­tu. Warta szczególnej uwagi jest postawa papieża Jana Pawła II, który jako pierwszy papież wszedł do synagogi, odwiedził Kneset i mo­dlił się pod Ścianą Płaczu w Jerozolimie, nazy­wał Żydów „braćmi starszymi w wierze” i miał wśród nich rzeczywistych przyjaciół.

Historia stosunków chrześcijańsko-żydowskich zawiera wiele ukrytych urazów i lęków, których nie zaleczą od razu pełne wzniosłych stów deklaracje, jednakże bez jasnego rozlicze­nia z przeszłością nie można budować porozu­mienia pomiędzy chrześcijanami a Żydami na nowych, partnerskich zasadach.

Categories: world

Tagged as: , , ,

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s